Kształt normatywny środków karnych na tle Kodeksu karnego: uwagi krytyczne

Abstrakt

Analiza obowiązujących przepisów Kodeksu karnego dowodzi, że większość zmian w zakresie środków karnych wykazuje sprzeczność z założeniami politycznokryminalnymi Kodeksu karnego z 1997 r. W ciągu 28 lat obowiązywania Kodeksu karnego w istotny sposób zmieniły się rola i funkcja środków karnych. Liczne nowelizacje Kodeksu karnego znacząco poszerzyły zakres obligatoryjnego stosowania środków karnych, jednocześnie tworząc niebezpieczeństwo nieracjonalnych rozstrzygnięć podejmowanych w ramach wymiaru sprawiedliwości. W artykule wskazano, że wprowadzone zmiany Kodeksu karnego zwiększyły represyjność polskiego prawa karnego, drastycznie ograniczyły swobodę sędziowską w zakresie wymiaru kary oraz pozostają w sprzeczności z zasadą indywidualizacji sankcji karnej i zakazem wymierzania środka karnego przekraczającego stopień winy. Autor wskazuje, że wysoka punitywność polskiego systemu prawnego oraz niechęć polityków do wycofania się z niekonstytucyjnych zmian dotyczących środków karnych powinna skłaniać do szukania rozwiązań ograniczających skutki orzekania dożywotnich środków karnych. W realiach konkretnej sprawy może się okazać, że wymierzenie środka karnego o charakterze obligatoryjnym (zwłaszcza określonego w art. 41 § 1b oraz art. 42 § 4 Kodeksu karnego) będzie skutkowało przekraczaniem stopnia winy. W takiej sytuacji wymiar środka karnego powinien zostać ukształtowany z pominięciem przepisu wprowadzającego jego postać obligatoryjną. Zgodnie z art. 178 Konstytucji RP sędzia ma obowiązek posłuszeństwa nie tylko ustawom, ale i Konstytucji. Dostrzegając niezgodność treściową między normami ustawy oraz Konstytucji, sędzia ma obowiązek pominąć przepis sprzeczny z Konstytucją, powołując się na regułę lex superior derogat legi inferiori.