Keywords
penal measures
lex superior principle
judicial application of law
unconstitutionality of statutory norms
direct applicability of the Constitution of the Republic of Poland
the principle of the supremacy of the Constitution of the Republic of Poland
How to Cite
Abstract
An analysis of the current provisions of the Criminal Code shows that most of the changes relating to penal measures contradict the criminal policy assumptions of the 1997 Criminal Code. Over the course of its 28-years existence, the role and function of penal measures has changed significantly. Numerous amendments to the Criminal Code have significantly expanded the scope of mandatory penal measures, creating the risk of irrational decisions being made in the administration of justice. This paper argues that the amendments to the Criminal Code have increased the repressiveness of Polish criminal law and have drastically limited judicial discretion over the severity of punishment. These amendments contradict the principles of individualization of criminal sanctions and the prohibition of imposing a penal measure that exceeds the degree of guilt. The author argues that the highly punitive nature of the Polish legal system and the reluctance of politicians to back down from unconstitutional amendments to penal measures should prompt the search for solutions that will mitigate the effects of lifelong penal measures. In certain cases, the imposition of an obligatory penal measure (especially one of those specified in Articles 41(1b) and 42(4) of the Polish Criminal Code) may result in the degree of guilt being exceeded. In such situations, the severity of the penal measure should be determined regardless of the legal provision introducing its mandatory form. According to Article 178 of the Constitution of the Republic of Poland, judges are obliged to obey not only “statutes” but also “the Constitution.” Seeing an inconsistency between the provisions of a statute and those of the Constitution, the judge is obliged to disregard the unconstitutional provision, relying on the lex superior derogat legi inferiori rule.
References
Barczak-Oplustil A., Małecki M., Tarapata S., Iwański M., Populistyczna nowelizacja prawa karnego. Ustawa z 7.07.2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk senacki nr 762), „kipk.pl” z 19 lipca 2022 r., https://kipk.pl/ekspertyzy/populistyczna-nowelizacja-prawa-karnego/.
Barczak-Oplustil A., Sporne zagadnienia istoty winy w prawie karnym. Zarys problemu, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2005, z. 2.
Bojarski T., Możliwe praktyczne znaczenie ogólnych dyrektyw wymiaru kary dla polityki karnej, w: Zagadnienia współczesnej polityki karnej, red. T. Dukiet-Nagórska, Bielsko-Biała 2006.
Bożek M., Konstytucja fasadowa – prolegomena, „Państwo i Prawo” 2023, z. 1.
Buchała K., System kar, środków karnych i zabezpieczających w projekcie kodeksu karnego z 1990 r., „Państwo i Prawo” 1991, z. 6.
Chmieliński M., Wojciechowski B., O Usprawiedliwieniu kary w niemieckiej filozofii nowożytnej, „Czasopismo Prawo-Historyczne” 2006, z. 2.
Czarny P., Trybunał Konstytucyjny a wykładnia ustaw w zgodzie z konstytucją, w: Polska kultura prawna a proces integracji europejskiej, red. S. Wronkowska, Kraków 2005.
Ćwiąkalski Z., Tron i katedra. Relacje między władzą polityczną a nauką uniwersytecką w procesie tworzenia prawa karnego, w: Konferencja. Polityczność przestępstwa.
Prawo karne jako instrument marketingu politycznego, 12 maja 2011, Warszawa 2011.
Filar M., Przestępstwa są niczym niewyczerpalnym bogactwem naturalnym, w: Konferencja. Polityczność przestępstwa. Prawo karne jako instrument marketingu politycznego, 12 maja 2011, Warszawa 2011.
Florczak-Wątor M., Horyzontalny wymiar praw konstytucyjnych, Kraków 2014.
Garlicki L., Sądy a Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, „Przegląd Sądowy” 2016, nr 7–8.
Giezek J., Gruszecka D., Lipiński K., Opinia na temat ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk senacki nr 762), Biuro Analiz, Dokumentacji i Korespondencji Kancelarii Senatu RP.
Grabowski A., Konstytucja RP jako lex superior względem prawa ustawowego (w ramach sądowego stosowania prawa), „Państwo i Prawo” 2022, z. 10.
Gutowski M., Kardas P., Konstytucja z 1997 r. a model kontroli konstytucyjności prawa, „Palestra” 2017, nr 4.
Gutowski M., Kardas P., Sądowa kontrola konstytucyjności prawa. Kilka uwag o kompetencjach sądów powszechnych do bezpośredniego stosowania Konstytucji, „Palestra” 2016, nr 4.
Gutowski M., Kardas P., Spory ustrojowe a kompetencje sądów (Granice bezpośredniego stosowania konstytucji), „Palestra” 2017, nr 12.
Gutowski P., Kardas P., Wykładnia prawa karnego w procesie opartym na Konstytucji, Warszawa 2017.
Hauser R., Trzciński J., O formach kontroli konstytucyjności prawa przez sądy, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2008, nr 2.
Hofmański P., Głos w dyskusji, w: Konstytucja RP w praktyce Konferencja naukowa, opr. Biuro RPO, Warszawa 1999.
Hofmański P., Recenzja: B. Nita, Trybunał Konstytucyjny a proces karny, Kraków 1999, „Zakamycze’’, s. 284, „Państwo i Prawo” 2001, z. 2.
Hofmański P., Zabłocki S., Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2011.
Jabłońska P., Konstytucyjne podstawy rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa, „Przegląd Sądowy” 2020, nr 11–12.
Kaczmarek T., Ogólne dyrektywy wymiaru kary w teorii i praktyce sądowej, Wrocław 1980.
Kant I., Uzasadnienie metafizyki moralności, tłum. M. Wartenberg, Kęty 2001.
Kardas P., Prawo karne w świetle standardów konstytucyjnych, „Państwo i Prawo” 2022, z. 10.
Kardas P., Rozproszona kontrola konstytucyjności prawa w orzecznictwie Izby Karnej Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych jako wyraz sędziowskiego, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2019, z. 4.
Kardas P., Zasady dyrektywy sądowego wymiaru kary w kontekście proponowanych zmian normatywnych, w: Współczesne oblicze prawa karnego, prawa wykroczeń, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Violetcie Konarskiej-Wrzosek, red. J. Bojarski, N. Daśko, J. Lachowski, T. Oczkowski, A. Ziółkowska, Warszawa 2023.
Korycka-Zirk M., Filozoficznoprawny wymiar kontroli konstytucyjności, Toruń 2017.
Królikowski M., Żółtek S., w: Kodeks karny. Część ogólna. Tom II. Komentarz : art. 32–116, red. M. Królikowski, R. Zawłocki, Warszawa 2015.
Łętowska E., Co to znaczy „bezpośrednie stosowanie konstytucji”, „Rzeczpospolita” nr 188 z 13 sierpnia 1996 r.
Łętowska E., Courts and tribunals under the Constitution of Poland, w: Constitutional Essays, red. M. Wyrzykowski, Warszawa 1999.
Łętowska E., Kara za zabójstwo kwalifikowane – problematyka konstytucyjna, „Państwo i Prawo” 2006, z. 10.
Łętowska E., Sądowa kontrola niekonstytucyjności: odmowa stosowania aktu – i co dalej?, „konstytucyjny.pl” z 17 lutego 2022 r., https://konstytucyjny.pl/sadowa-kontrola-niekonstytucyjnosci-odmowa-stosowania-aktu-i-co-dalej/.
Łętowska E., Stosowanie konstytucji w orzecznictwie, „Gazeta Prawna” 2000, nr 1.
Łętowska E., Władza sądownicza a pozostałe władze stan równowagi czy jej zachwiania?, w: Pozycja ustrojowa sędziego, red. R. Piotrowski, Warszawa 2015.
Majewski J., Kardas P., O dwóch znaczeniach winy w prawie karnym, „Państwo i Prawo” 1993, z. 10.
Majewski J., w: Kodeks karny. Komentarz, red. J. Majewski, Warszawa 2024.
Marek A., Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2004.
Mączyński A., Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, „Państwo i Prawo” 2000, z. 5.
Melezini M., Granice swobodnego uznania sądu przy wymiarze środków karnych, w: Problemy współczesnego prawa karnego i polityki kryminalnej. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Sienkiewicz, red. M. Bojarski, J. Brzezińska, K. Łucarz, Wrocław 2015.
Melezini M., Nowe założenia polityczno-kryminalne i środki ich realizacji w świetle nowelizacji Kodeksu karnego z 7 lipca 2022 roku, w: W kręgu kryminologii. Księga jubileuszowa Profesora Krzysztofa Krajewskiego, red. J. Błachut, M. Bocheński, E. Drzazga, M. Grzyb, M. Powszedniak, D. Wzorek, Kraków 2024.
Melezini M., Problemy reformy prawa karnego. Uwagi na tle ustaw z 13 czerwca 2019 roku, w: Reforma prawa karnego w latach 2015–2019. Zagadnienia wybrane, red. P. Góralski, A. Muszyńska, Warszawa 2020.
Melezini M., Sakowicz A., Środek karny w postaci obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu (art. 39 pkt 2b k.k.), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2008, z. 2.
Melezini M., Sakowicz A., Zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi jako nowy środek karny, „Archiwum Kryminologii” 2007–2008, t. XXIX–XXX.
Melezini M., Selected Issues Concerning a New Approach to the Idea of Punishment in the Light of Act of 13 June 2019, „Ius Novum” 2000, nr 2.
Melezini M., Środki karne jako instrument polityki kryminalnej, Białystok 2013.
Pach M., Okoliczności i przejawy utraty konstytucyjnej charakterystyki przez polski Trybunał Konstytucyjny po 19.12.2016 r., w: Konstytucja, praworządność, władza sądownicza. Aktualne problemy trzeciej władzy w Polsce, red. Ł. Bojarski, K. Grajewski, J. Kremer, G. Ott, W. Żurek, Warszawa 2019.
Patyra S., Zalasiński T., Trybunał Konstytucyjny jako strażnik Konstytucji – stan obecny i wnioski de lege ferenda, „Przegląd Konstytucyjny” 2023, nr 2.
Pyziak-Szafnicka M., Trybunał Konstytucyjny á rebours, „Państwo i Prawo” 2020, z. 5.
Sadurski W., Polish Constitutional Tribunal under PiS, „Hague Journal of the Rule of Law” 2019, t. 11.
Sakowicz A., Kilka uwag na temat nowelizacji Kodeksu karnego, przez Sejm VI kadencji, w: Konferencja. Polityczność przestępstwa. Prawo karne jako instrument marketingu politycznego, 12 maja 2011, Warszawa 2011.
Sakowicz A., Sankcja bezwzględnie oznaczona (uwagi krytyczne na tle art. 148 § 2 k.k.), „Państwo i Prawo” 2006, nr 5.
Sanetra W., Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Sąd Najwyższy, „Przegląd Sądowy” 2017, z. 2.
Sarnecki P., w: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. V, red. L. Garlicki, Warszawa 2007.
Sienkiewicz Z., Niektóre propozycje zmian w regulacji kar, środków karnych i środków probacyjnych, „Państwo i Prawo” 2012, z. 4.
Sienkiewicz Z., Środki karne w nowym kodeksie karnym na tle założeń polityki kryminalnej, w: Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. II, red. L. Bogunia, Wrocław 1997.
Sienkiewicz Z., w: M. Kalitowski, Z. Sienkiewicz, J. Szumski, L. Tyszkiewicz, A. Wąsek, Kodeks karny. Komentarz, t. II, Gdańsk 1999.
Sienkiewicz Z., Z problematyki środków karnych, w: Węzłowe problemy prawa karnego, kryminologii i polityki kryminalnej. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Andrzejowi Markowi, red. V. Konarska-Wrzosek, J. Lachowski, J. Wójcikiewicz, Warszawa 2010.
Sroka T., Zadania i obowiązki sądów a populizm w prawie karnym materialnym, Kraków 2025, https://kipk.pl/wp-content/uploads/2025/03/Sroka_Populizm_ebook.pdf.
Stefańska B., Zatarcie skazanie, Warszawa 2014.
Stefański R.A., Nowe środki karne i problem ich spójności z systemem Kodeksu karnego, w: Problem spójności prawa karnego z perspektywy jego nowelizacji, red. A. Marek, T. Oczkowski, Warszawa 2021.
Stefański R.A., Środek karny w postaci obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu, „Przegląd Sądowy” 2006, nr 6.
Stefański R.A., Środek karny zakazu prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi, „Prokuratura i Prawo” 2007, nr 7–8.
Stefański R.A., Zakaz prowadzenia pojazdów, w: Środki karne po nowelizacji w 2015 roku, red. R.A. Stefański, Warszawa 2016.
Szepietowska B., Ziółkowski M., Funkcjonowanie Trybunału Konstytucyjnego w latach 2014–2017, Warszawa 2018, https://www.batory.org.pl/upload/files/Programy%20operacyjne/Forum%20Idei/Funkcjonowanie%20Trybunalu%20Konstytucyjnego.pdf.
Szewczyk M., Kilka uwag na temat funkcji środków karnych na tle obowiązującego kodeksu karnego, w: W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, red. L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda, Lublin 2005.
Szewczyk M., Miejsce środków karnych w systemie karnoprawnej reakcji na popełnienie przestępstwa, w: Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, t. II, red. P. Kardas. T. Sroka, W. Wróbel, Warszawa 2012.
Szewczyk M., System środków karnych w projekcie nowego prawa karnego, w: Problemy kodyfikacji prawa karnego. Księga ku czci profesora Mariana Cieślaka, red. S. Waltoś, Z. Doda, A. Światłowski, J. Rybak, Z. Wrona, Kraków 1993.
Szewczyk M., w: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz LEX, t. I, red. A. Zoll, Warszawa 2012.
Trzciński J., Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych konstytucji przez sądy administracyjne, „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego” 2011, nr 3.
Tuleja P., Stosowanie Konstytucji RP w świetle zasady jej nadrzędności (wybrane problemy), Warszawa 2003.
Tyszka M., Nowe ramy sędziowskiego wymiaru kary w świetle nowelizacji Kodeksu karnego z dnia 7 lipca 2022 roku (uwagi krytyczne), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2023, z. 1.
Utrat-Milecki J., Punitywność populistyczna, w: Konferencja. Polityczność przestępstwa.
Prawo karne jako instrument marketingu politycznego, 12 maja 2011, Warszawa 2011.
Wojciechowska J., w: E. Bieńkowska, B. Kunicka-Michalska, G. Rejman (red.), J. Wojciechowska, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 1999.
Wolny M., Szuleka M., Narzędzie w rękach władzy. Funkcjonowanie TK w latach 2016– 2021, Warszawa 2021, https://hfhr.pl/publikacje/narzedzie-w-rekach-wladzy-raport-o-funkcjonowaniu-trybunalu-konstytucyjnego-w-latach-2016-2021.
Wróbel W., Krytycznie o zaostrzeniu odpowiedzialności karnej za przestępstwa komunikacyjne, „Państwo i Prawo” 2001, z. 7.
Wróbel W., Prawo karne a standardy konstytucyjne, w: Aktualne problemy i perspektywy prawa karnego, red. M. Mozgawa, P. Poniatowski, K. Wala, Warszawa 2022.
Wróbel W., Spór o „dostateczny poziom represyjności” prawa karnego w płaszczyźnie legislacyjnej, w: Represyjność polskiego prawa karnego. Materiały Zjazdu Prawa Karnego (Gniezno, 26–29 września 2006 r.), red. A.J. Szwarc, Poznań 2008.
Wróbel W., w: Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część II. Komentarz do art. 53–116, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2016.
Zieliński M.J., Kilka uwag na marginesie sporu o legalność obsady stanowisk sędziowskich w Trybunale Konstytucyjnym w 2015 r., „Przegląd Sądowy” 2017, nr 11–12.
Zoll A., w: Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. I, red. A. Zoll, Warszawa 2012.
Zoll A., Założenia politycznokryminalne kodeksu karnego w świetle wyzwań współczesności, „Państwo i Prawo” 1998, z. 9–10.
Zoll A., Związanie sędziego ustawą, w: Konstytucja i gwarancje jej przestrzegania. Księga pamiątkowa ku czci prof. Janiny Zakrzewskiej, red. J. Trzciński, A. Jankiewicz, Warszawa 1996.
Zontek W., Dyskrecjonalność sędziowska jako mechanizm sprawowania wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych (zarys teoretyczny), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2021, z. 4.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Copyright (c) 2025 Cracow Institute of Criminal Law Foundation