Słowa kluczowe
prawo porównawcze
zgwałcenie
zgoda na czynność seksualną
pozytywna zgoda
tak znaczy tak
Jak cytować
Abstrakt
Niniejszy artykuł omawia podstawowe modele definicyjne zgwałcenia we współczesnych ustawodawstwach karnych wraz z ich silnymi i słabymi stronami: model oparty na przymusie, na sprzeciwie („nie znaczy nie”), model zgody wewnętrznej, a także model „tak znaczy tak”. Następnie odniesiono się do definicji zgwałcenia obowiązującej w Polsce od 13 lutego 2025 r. Postawiono tezę, że ta konstrukcja niepotrzebnie łączy cechy modelu opartego na przemocy oraz modelu zgody wewnętrznej, a jej hybrydowy charakter jest źródłem wątpliwości interpretacyjnych.
Bibliografia
Anderson I., What Is a Typical Rape? Effects of Victim and Participant Gender in Female and Male Rape Perception, „British Journal of Social Psychology” 2007, t. 46, nr 1, https://doi.org/10.1348/014466606X101780.
Bajer K., Przestępstwo zgwałcenia w świetle Poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 1091), „Kultura Prawna” 2024, t. 7, https://doi.org/10.37873/legal.2024.7.125.
Bielski M., w: Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do art. 117–211a, red. W. Wróbel, A. Zoll, Warszawa 2017.
Bojarski J., w: (w)rzuty karne: zgwałcenie, Katedra Prawa Karnego UMK w Toruniu, 6 listopada 2024 r., https://youtu.be/dyoDGVcYe1I.
Burgin R., Persistent Narratives of Force and Resistance: Affirmative Consent as Law Reform, „British Journal of Criminology” 2019, t. 59, nr 2, https://doi.org/10.1093/bjc/azy043.
Burt M.R., Rape Myths and Acquaintance Rape, w: Acquaintance Rape. The Hidden Crime, red. A. Parrot, L. Bechhofer, New York 1991.
Byers E.S., How Well Does the Traditional Sexual Script Explain Sexual Coercion? Review of a Program of Research, „Journal of Psychology & Human Sexuality” 1996, t. 8, nr 1–2, https://doi.org/10.1300/J056v08n01_02.
Caletti G.M., Coercion by Violence and its Changing Meaning. The Experience of Italy, w: Consent and Sexual Offenses. Comparative Perspectives, red. E. Hoven, T. Weigend, Baden-Baden 2022, https://doi.org/10.5771/9783748930242-25.
Cieślik S., Zgoda dysponenta dobra prawnego na wkroczenie w sferę wolności seksualnej (analiza prawnoporównawcza modelu przyjętego na gruncie polskiego Kodeksu karnego oraz koncepcji Yes Means Yes), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2019, z. 3.
Czerniak D., O potrzebie zmiany ustawowej typizacji przestępstwa zgwałcenia, „Państwo i Prawo” 2024, nr 7.
Czerniak D., Pietryka A., Nowe znamiona przestępstwa zgwałcenia?, „Palestra” 2025, nr 2, https://palestra.pl/pl/czasopismo/wydanie/02-2025/artykul/nowe-znamiona-przestepstwa-zgwalcenia.
Daśko N., Polityka kryminalna w zakresie przestępczości seksualnej, w: Polityka kryminalna. Zarys problematyki, red. N. Daśko, V. Konarska-Wrzosek, Warszawa 2025.
Definitions of Rape in the Legislation of EU Member States, European Parliamentary Research Service, maj 2025, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/IDAN/2024/757618/EPRS_IDA(2024)757618_EN.pdf.
Dowds E., Towards a Contextual Definition of Rape: Consent, Coercion and Constructive Force, „Modern Law Review” 2020, t. 83, nr 1, https://doi.org/10.1111/1468-2230.12461.
Dripps D.A., Beyond Rape: An Essay on the Difference between the Presence of Force and the Absence of Consent, „Columbia Law Review” 1992, t. 92, nr 7.
Estrich S., Real Rape, Cambridge MA–London 1987.
Explanatory Report to the Council of Europe Convention on Preventing and Combating Violence Against Women and Domestic Violence, Council of Europe, 11 maja 2011 r., https://rm.coe.int/ic-and-explanatory-report/16808d24c6.
Featherstone L., Understandings of Sexual Consent Amongst Young Adults, w: The Limits of Consent. Sexual Assault and Affirmative Consent, red. L. Featherstone, C. Byrnes, J. Maturi, K. Minto, R. Mickelburgh, P. Donaghy, Cham 2024, https://doi.org/10.1007/978-3-031-46622-9.
Filar M., Przestępstwo zgwałcenia w polskim prawie karnym, Warszawa–Poznań 1974.
Głuchowski M., Reforma niemieckiego prawa karnego seksualnego z 2016 roku (napaść seksualna i zgwałcenie według modelu „nie znaczy nie”), „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2021, z. 4, https://doi.org/10.60677/CPKiNP2021.4.1.
Greasley K., Sex, Reasons, Pro Tanto Wronging, and the Structure of Rape Liability, „Criminal Law and Philosophy” 2021, t. 15, https://doi.org/10.1007/s11572-020-09529-6.
Green S.P., Presuming Non-consent to Sex in Cases of Incapacity and Abuse of Position, w: Sexual Assault. Law Reform in a Comparative Perspective, red. T. Hörnle, Oxford 2023.
Gruber A., Consent Confusion, „Cardozo Law Review” 2016, t. 38, nr 2, https://cardozolawreview.com/wp-content/uploads/2018/08/GRUBER.38.2.pdf.
Grudecki M., Sitarz O., “Violence” and “Lack of Consent” – Two Approaches to Constructing the Essence of the Offence of Rape from the Perspective of the Victim’s Autonomy, „International and Comparative Law Review” 2024, t. 24, nr 1, https://doi.org/10.2478/iclr-2024-0014.
Hörnle T., A Comparison of Sexual Assault Laws and Some Advice for Law Reform, w: Sexual Assault. Law Reform in a Comparative Perspective, red. T. Hörnle, Oxford 2023.
Hörnle T., Rape as Non-Consensual Sex, w: The Routledge Handbook of the Ethics of Consent, red. A. Müller, P. Schaber, London 2018.
Hörnle T., The Challenges of Designing Sexual Assault Law, „Current Legal Problems” 2024, t. 77, nr 1, https://doi.org/10.1093/clp/cuae002.
Hoven E., Weigend T., „Nein heißt Nein“ – und viele Fragen offen. Zur Neugestaltung der Strafbarkeit sexueller Übergriffe, „JuristenZeitung” 2017, z. 4, https://doi.org/10.1628/002268817X14840658286635.
Isfen O., Zur gesetzlichen Normierung des entgegenstehenden Willens bei Sexualdelikten. Ein Beitrag zu aktuellen Reformüberlegungen, „Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik” 2015, nr 4, https://www.zis-online.com/dat/artikel/2015_4_914.pdf.
Jasiński W., Defining Rape. In Quest of the Optimal Solution, w: Consent and Sexual Offenses. Comparative Perspectives, red. E. Hoven, T. Weigend, Baden-Baden 2022, https://doi.org/10.5771/9783748930242-11.
Jasiński W., Kremens K., Poland, w: Consent and Sexual Offenses. Comparative Perspectives, red. E. Hoven, T. Weigend, Baden-Baden 2022, https://doi.org/10.5771/9783748930242-231.
Kiener M., Coercion, w: Routledge Encyclopedia of Philosophy, 2020, https://doi.org/10.4324/9780415249126-S007-2.
Kremens K., Regulating Expression of Consent in Sexual Relations, w: Consent and Sexual Offenses. Comparative Perspectives, red. E. Hoven, T. Weigend, Baden-Baden 2022, https://doi.org/10.5771/9783748930242-43.
Łabuś B., Koncepcja „yes means yes” w perspektywie znamion przestępstwa zgwałcenia w polskim Kodeksie karnym, „Prokuratura i Prawo” 2024, nr 4, https://www.gov.pl/attachment/185c8c7d-63de-4fab-81d0-c2cf2cebec48.
Little N.J., From No Means No to Only Yes Means Yes: The Rational Results of an Affirmative Consent Standard in Rape Law, „Vanderbilt Law Review” 2005, t. 58, nr 4, https://scholarship.law.vanderbilt.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1648&context=vlr.
Małecki M., Ekspertyza w przedmiocie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, Sejm X kadencji, druk nr 209, 13 marca 2024 r., https://orka.sejm.gov.pl/rexdomk10.nsf/0/B633C8A2BA8585BFC1258ACA0042DF75/%24File/i416-24A.docx.
Małecki M., Przestępstwo zgwałcenia po nowelizacji. Komentarz, Warszawa 2025.
Malinowska-Bizon A., Nowa definicja zgwałcenia. Rewolucja czy rewitalizacja pojęcia?, „Prokuratura i Prawo” 2025, nr 7, https://www.gov.pl/attachment/2e9d78e2-3832-4f5c-b2fe-c38555483e33.
Masters N.T., Casey E., Wells E.A., Morrison D.M., Sexual Scripts among Young Heterosexually Active Men and Women: Continuity and Change, „Journal of Sex Research” 2013, t. 50, nr 5, https://doi.org/10.1080/00224499.2012.661102.
Muehlenhard C.L., Rodgers C.S., Token Resistance to Sex. New Perspectives on an Old Stereotype, „Psychology of Women Quarterly” 1998, t. 22, nr 3, https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.1998.tb00167.x.
Płatek M., Opinia dotycząca uchwalonej przez Sejm RP w dniu 28 czerwca 2024 r. ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (druk senacki 109), której przedmiotem jest zmiana art. 197 k.k. (znamiona przestępstwa zgwałcenia), Warszawa 2024, https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatekspertyzy/7097/plik/oe-500.pdf.
Płatek M., Zgwałcenie. Gdy termin nabiera nowej treści. Pozorny brak zmian i jego skutki, „Archiwum Kryminologii” 2018, t. 40, https://doi.org/10.7420/AK2018F.
Pohl Ł., Banaszak-Grzechowiak P., Galiński M., Ujęcie przestępstwa zgwałcenia w wybranych krajach europejskich oraz analiza polskiego ujęcia tego przestępstwa pod kątem ewentualności poszerzenia jego znamion o warunek „braku zgody”, Warszawa 2024, https://iws.gov.pl/wp-content/uploads/PDF/2024/PRAWO%20KARNE%20I%20KRYMINOLOGIA/2024_PrawoKiK_Ujecie_przestepstwa_zgwalcenia_w_wybranych_krajach_europejskich.pdf.
Polki i Polacy rozumieją, że seks bez zgody to gwałt. Kiedy zrozumie to rząd?, Amnesty International, 7 października 2020 r., https://www.amnesty.org.pl/polki-i-polacy-rozumieja-ze-seks-bez-zgody-to-gwalt-kiedy-zrozumie-to-rzad/.
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, druk nr 209, Sejm X kadencji, https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/Projekty/10-020-69-2024/$file/10-020-69-2024.pdf.
Pundik A., Coercion and Deception in Sexual Relations, „Canadian Journal of Law & Jurisprudence” 2015, t. 28, nr 1, https://doi.org/10.1017/cjlj.2015.19.
Romańczuk-Grącka M., Pojęcie i funkcje przymusu psychicznego w prawie karnym, Warszawa 2020.
Schulhofer S.J., Unwanted Sex. The Culture of Intimidation and the Failure of the Law, Cambridge MA–London 1998.
Schulhofer S.J., What Does ‘Consent’ Mean?, w: Sexual Assault. Law Reform in a Comparative Perspective, red. T. Hörnle, Oxford 2023.
Siostrzonek-Sergiel A., Zapobieganie wtórnej wiktymizacji ofiar zgwałcenia, „Monitor Prawniczy” 2024, nr 8.
Śliwecka K., Yes means yes, no means no. Interpretacje znamienia zgody w kontekście przestępstwa zgwałcenia, „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” 2023, nr 3, https://doi.org/10.60677/CPKiNP2023.3.6.
Temkin J., Krahé B., Sexual Assault and the Justice Gap: A Question of Attitude, Oxford–Portland 2008.
Torenz R., The Politics of Affirmative Consent: Considerations from a Gender and Sexuality Studies Perspective, „German Law Journal” 2021, t. 22, nr 5, https://doi.org/10.1017/glj.2021.33.
Voorde J. ten, Sexual Assault and Rape in the New Dutch Sexual Offences Act. On Perpetration, Intent, and Negligence, „Zeitschrift für Internationale Strafrechtswissenschaft” 2024, t. 3, nr 3, https://zfistw.de/dat/artikel/2024_3_1615.pdf.
Wądołowska A., Wolność seksualna jako przedmiot ochrony prawnokarnej, „Prokuratura i Prawo” 2007, nr 4, https://www.gov.pl/attachment/d115cf60-9c09-4b7f-8a91-e9da85588e68.
Wala K., w: Kodeks karny. Komentarz, red. J. Kulesza, Warszawa 2025.
Warylewski J., Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, w: System Prawa Karnego. Tom 10. Przestępstwa przeciwko dobrom indywidualnym, red. J. Warylewski, Warszawa 2016.
Wegner R., Pierce J., Abbey A., Relationship Type and Sexual Precedence: Their Associations With Characteristics of Sexual Assault Perpetrators and Incidents, „Violence Against Women” 2014, t. 20, nr 11, https://doi.org/10.1177/1077801214552856.
Wertheimer A., Consent to Sexual Relations, Cambridge UK 2003.
Wiederman M.W., The Gendered Nature of Sexual Scripts, „The Family Journal” 2005, t. 13, nr 4, https://doi.org/10.1177/1066480705278729.
Wróbel W., Opinia w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny (druk nr 209) oraz propozycji poprawek, 6 maja 2024 r., https://orka.sejm.gov.pl/rexdomk10.nsf/0/43D60353B82B3F57C1258B07002AE43D/%24File/i921-24A.pdf.
Zaborowski M., Adwokat: po zmianie prawa każdy seks będzie potencjalnym przestępstwem, wywiad przeprowadzony przez M. Mikowskiego, „Rzeczpospolita” z 13 marca 2024 r., https://www.rp.pl/prawo-karne/art39981421-adwokat-po-zmianie-prawa-kazdy-seks-bedzie-potencjalnym-przestepstwem.
Zweigert K., Kötz H., An Introduction to Comparative Law, tłum. T. Weir, Oxford 1998.
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
Prawa autorskie (c) 2026 Krakowski Instytut Prawa Karnego Fundacja